Semboloji tüm halkların tarihlerinde ve kültürlerinde derin anlamlar taşır. İnsanlar çeşitli sebeplerle semboller oluşturmuşlardır. Bunlar arasında; anlatımı kısa ve kolay hale getirmesi, soyut değerleri somut değerlere çevirebilmesi ve fırsatçı zihinlerin önüne bir çeşit duvar örebilmesi gibi nedenler mevcuttur.
Yine Türk Kültürü kendi içinde sembollerle örülü bir bilgelik taşımaktadır. Buna verilecek bir çok örnek arasında Oniki hayvanlı takvim kullanımı verilebilir. Semboller; toplumsal, mitolojik ve göksel işaretleri taşırlar. Eski Türklerde özellikle Orta Asya’dan gelen ve sembollerle örülü bir dil sözkonusudur. Sembolizm; mekanları, renkleri, doğaüstü varlıkları ve doğa unsurlarını, ağaçları, hayvanları çeşitli şekillerde karşımıza çıkarır. Tüm bu işaretler olmuş bitmiş efsaneler, mitlerde kalmaz. Bizzat günlük hayatta beraber yaşanır. En çok kullanılan semboller içinde Kurt, Aslan, Kartal ve At figürlerini verebiliz. Tamamı önemli bağlantılar içermektedir.
“Ongun” bir çok araştırmacıya göre Türklerin yaşadığı coğrafyalarda kullanılmıştır. İlk olarak Çağataylıların, Moğolca’dan alarak damga ve ayırıcı anlamında kullandığını görüyoruz. Yine kelime anlamı içinde “kutsal” kelimesi ile eşanlamlıdır. Şu anda halen günlük kullanım içinde türeyen aynı kökten “Onmak” kelimesi şifa ve saadet bulmak anlamında da kullanılır.
Eski Türklerde “Ongun” , Kızılderililer’ in Totemizmi ile anlam yükü açısından büyük paralellik göstermektedir. Kızılderililer de Totemizm; bir klanın ataları, koruyucu ruhları ile birbirine bağlandığı sembolü göstermek amacıyla kullanılmaktadır. Felicien Challaye totemi; Klanın bütün bireylerinin taşıdıkları ve hepsini birleştiren işaret olarak nitelendiriyor. Bu bağlamda yine Türk Ongunlarının aynı şekilde kullanıldığını görüyoruz.
Ongun olarak Oğuz Boyları içinde “Kuşlar” kullanılmıştır. Kuşlar astro-sembolizm açısından bakıldığında Göksel bilgiyi yeryüzüne indirdiği için önemli bir figürdür. Oğuzlar; Bozoklar ve Üçok’lar olarak kollara ayrılırlar ve kendi içinde yine boyları mevcuttur.
Bozoklar’dan;
Gün Han’lar; Kayı, Bayat, Alkaevli ve Karaevli
boyları, Ongun olarak “Şahin” kullanmışlardır.Ay Han’lar; Yazır,
Döğer, Dodurga, Yaparlı boyları, Ongun olarak “Kartal”
kullanmışlardır.
Yıldız Han’lar; Avşar, Kızık, Beğdili, Karkın
boyları, Ongun olarak “Tavşancıl” kullanmışlardır.
Üçok’lar dan;
GökHan’lar; Bayındır, Beçenek, Çavuldur, Çepni boyları, Ongun olarak “Sungur” kullanmışlardır.Dağ Han’lar; Salur, Eymür, Alayuntlu, Yüreğir boyları, Ongun olarak “Uçkuş” kullanmışlardır.Deniz Han’lar; Iğdır, Buğdüz, Ava, Kınık boyları, Ongun olarak “Çakır” kullanmışlardır.
Tüm boylar, savaşçı ve büyük kuşları seçmişlerdir (ki bu tesadüf değildir) Astro-sembolizm içinde Jüpiter yada Türk mitolojisi açısından yine aynı şekilde Ülgen’e işaret ederler. Tek tek ele alındığında yine derin anlamlara da ulaşılabilir. Başkurt Türklerin de Şahin, “Kahramanın Yardımcısı” rolündedir. Sungur ise; Göktürk ve Uygurlar için Hükümdarlık sembolü idi. Kartal ise; Yakutlar da yine asalet sembolü olarak kabul edilir. Ancak Kartal daima çok kullanılan semboller içinde baş sırada yer alıyor. Şamanlar da mutlaka elbise üzerinde tüy ve pençe olarak taşınıyor. Bunun nedeni; ruhsal yolculukta rehber olması içindir. Güneşe uçabildiği için bilgelik için taşıyıcı olarak kabul edilmekteydi. Göktürkler, Gazneliler, Uygurlar ve Selçuklu için önemli olmuş ve halen günümüze ulaşmış bir eserde sadece estetik değil, bir çok değerlere atıfta bulunmaktadır. Şu anda çeşitli kurum ve kuruluşlar halen simge olarak kullanmaktadırlar.
Kartal, Türk Kozmolojisinde de özel bir yere aittir. Yeryüzü dünya ağacıdır ve bu ağaç ise; Kayın ağacı ile simgelenir. İlk Şaman yaratılışı için de, bunun üzerinde yedi dallı Huş ağacı mesken olur. Bunun dışında yine üç tane daha ağaç dikerler. Hepsinin tepesine ise Kartal’ı oturturlar. Yanında yer alan kuşlar ise “geleceğin ruhları” olarak görülür…
Sevgiyle Kalın
Birsen SUNGURAY
Kaynaklar; Onur Güven, Astro-Sembolizm Ders Notları
Selçuk Kürşad Ata, Türk Kültüründe Ongunlar ve Semboller