Geçtiğimiz yıl içinde, sanırım en çok hatırlayacağımız konulardan birisi de “Dubai Çikolatası” çılgınlığı olacaktır. İlk başlangıçta sosyal medya fenomenleri yoluyla topluma tanıtılan ürün, kısa sürede festivaller ve birçok satış alanında yer alarak topluma hızla yayıldı ve ciddi talep gören bir ürün oldu. Aslında “ekonomi balonu” olarak kabul edilen bu tür sosyal- psikolojik yaygınlık geçmiş de, bir çok defalar yaşanmıştır.
İlk olarak ekonomiye köken olarak bakarsak yine felsefe içine bakmamız gerekmektedir. Ekonomi, Aristoteles’in bilimler sınıflandırması için de pratik uygulamalı bilimler içinde yer almaktadır. Bilimlerin zaman içinde ayrışması ile İktisat ekolleri ortaya çıkmıştır. İktisat ekolleri ise; sadece maddi kaynakların dağılımı ile ilgili değil, sosyal dengeler ve düşünsel yansımaları ile girift bir şekilde gelişmiştir. Buna liberalizm ve kapitalizm örnek verilebilinir. Daha günümüze yakınlaştıkça “davranışsal iktisat” dalının ciddi bir gelişme gösterdiğini söylemek mümkündür. Bunda küreselleşmeyi, internetin yaygınlaşması ve iletişim platformlarının çeşitliliğini sebep olarak gösterebiliriz.
O zaman “Dubai çikolatası” öncesi neler var? diye bakarsak; ekonomi balonları söz konusu olunca Hollanda’da gerçekleşen “Lale çılgınlığı” bu konuda ilk akla gelecek örnek olabilir. “Lale” sembolik olarak maddi konularla da son derece ilgili bir çiçektir. Fransız yazar Alexander Dumas’ın “Siyah Lale” romanı, konuyu muhteşem bir olay örgüsü içine dahil ederek işlemiştir. Eserde, ekonomi balonlarının klasik reçetesi olabilecek şekilde lale soğanları beklenmedik bir şekilde ilgi görmüş ve yüksek fiyatlarla karşılık bulmaya başlamıştır. Alınan, satılan, hatta çalınan ciddi bir değer haline gelmişken, bir gecede fiyatı düşerek, bir çok kişinin iflas etmesine neden olur.
Ekonomi balonlarının aşamaları genel olarak şu şekildedir;
1) Başlangıç: Yenilik, kolaylık, zamana uyum sağlamak, fırsatlar gibi nedenler ile olmaktadır
2) Şişme: Değerinin çok üstünde yükseliş olmakta, aşırı talep artışı, merak ve bir fırsat nedenli giderek daha fazla insanın ilgilenmeye başlaması bu safhada gerçekleşir
3) Tepe Noktası: Balon artık pik yapmıştır, konuyu erken farkedenler satış yaparak kâr elde ederek mevzudan uzaklaşırlar
4) Çöküş: Balon bu safhada patlar, fiyatlama çok hızlı düşer ve panik satışları gelir, dip görülür
Ekonomi balonları, global veya daha yerel bir şekilde farklı farklı ürünler veya bizzat yatırım aracı olan ürünlerin yükselişe geçişi ile yaşamımız içindedir.
Geçmiş yıllar içinde olan Hula hop modası, sağlıklı yaşam koşusu, zayıflama ilaçları, uyku ilaçları, mutfakta kullanılan araçlar gibi bir çok madde ile ilgili popülerlik dalgaları ve bunun yanı sıra ise tüm dünyayı krize sürükleyen, 90’lar da teknoloji hisselerinin aşırı yükselmesi ile olan borsa krizi, konut kredileri nedenli oluşan kriz ve 1929 buhranı da konuya dâhil olabilecek önemli olayların başında gelmektedir.
Her olay kendi içinde belli dinamiklere sahip olmakla beraber yine de, insanoğlunun farkındalığı, dünyaya olan saygısı ve yaşamın içinde kendine alçak gönüllü yer edinme çabası, tüketen değil, üreten olması, en önemli çareler arasında olacaktır.
Sevgiyle Kalın
Birsen SUNGURAY